Co to jest stres cieplny?
Mimo, że lato w Polsce nie trwa długo to straty w produkcyjności zwierząt hodowlanych spowodowane wysokimi temperaturami bywają znaczne. Dlaczego tak się dzieje? I czy możemy zapobiegać zjawisku określanemu jako stres cieplny?
Stresem cieplnym nazywamy sytuację, w której organizm nie jest w stanie utrzymać równowagi cieplnej. Dzieje się tak, ponieważ temperatura otoczenia jest zbyt wysoka w stosunku do jego możliwości termoregulacyjnych.
Inaczej mówiąc, stresem cieplnym określamy moment, gdy organizm produkuje lub pochłania więcej ciepła, niż jest w stanie oddać. A to prowadzi do przeciążenia fizjologicznego i zaburzeń funkcjonowania. Dotyczy zarówno ludzi, jak i zwierząt, a jego konsekwencje mogą być poważne, od spadku wydajności po realne zagrożenie życia.
Obecnie około 7% bydła na świecie bywa narażone na niebezpieczne warunki cieplne. Do końca XXI wieku odsetek ten może wyraźnie wzrosnąć, zwłaszcza w krajach o klimacie tropikalnym. Według World Health Organization (WHO) i International Labour Organization (ILO) ponad 2,4 miliarda pracowników staje się regularnie narażonych na nadmierne ciepło w miejscu pracy.
Jak rozpoznać stres cieplny?
W medycynie pracy, rolnictwie i hodowli stres cieplny ma różne definicje. Ale wspólny element to niemożność utrzymania homeostazy cieplnej.
Jakie są skutki stresu cieplnego (objawy) ludzi?:
- bóle i zawroty głowy,
- nadmierne pocenie lub brak pocenia (objaw alarmowy),
- przyspieszone tętno i oddech,
- skurcze mięśni,
- nudności i osłabienie,
- ryzyko udaru cieplnego.
Jakie są objawy u zwierząt?:
- dyszenie, ślinotok,
- zmniejszone pobieranie paszy,
- zwiększone pobieranie wody,
- niepokój lub apatia,
- spadek produkcji mleka,
- zaburzenia rozrodu.
Które zwierzęta są najbardziej narażone?
Kiedy pojawia się stres cieplny?
Każde ze zwierząt najlepiej czuje się w tzw. „strefie komfortu cieplnego”, zwanej inaczej neutralnością termiczną. To temperatura, w której zwierzęta nie muszą tracić energii na ogrzewanie lub schładzanie swojego organizmu. Dzięki temu chętnie pobierają paszę oraz dobrze przyrastają i odchowują potomstwo.
Lato, okres w którym występuje najwięcej ciepłych dni w roku, to czas, w którym zwierzęta są szczególnie narażone. To sytuacja, w której zwierzęta wytwarzają więcej ciepła na skutek działania metabolizmu lub otrzymują ciepło z otoczenia, niż są go w stanie usunąć. Na jego występowanie wpływa wiele czynników, takie jak: temperatura powietrza, wilgotność względna, wentylacja czy promieniowanie słoneczne.
Wysoka temperatura
Wysoka temperatura jest jedną z głównych przyczyn stresu cieplnego u zwierząt gospodarskich. Poszczególne gatunki zwierząt hodowlanych mają różną wrażliwość na wysokie temperatury otoczenia. W przypadku bydła i trzody chlewnej pierwsze objawy stresu pojawiają się w okolicy 20oC, u drobiu z kolei 24oC.
Tolerancja na wysokie temperatury jest dodatkowo zróżnicowana w ramach jednego gatunku zwierząt. Bywa ona różna w poszczególnych kategoriach jednego stada. Gdy otoczenie nagrzewa się powyżej możliwości termoregulacyjnych, organizm zaczyna pracować na granicy wydolności. Zwierzęta częściej dyszą, zwiększają pobór wody i ograniczają aktywność.
Stres cieplny u krów
W wyniku stresu cieplnego obserwuje się u krów zjawiska takie jak: mniejsze przyrosty masy ciała, spadek odporności, rozwój chorób, obniżenie parametrów płodności. W konsekwencji prowadzi to do spadku produkcyjności stada. To pokazuje, jak niebezpieczne jest to zjawisko.
Występowanie objawów SC to zawsze znaczne straty ekonomiczne dla hodowcy. Szacuje się, że np. w Polsce krowy tracą 3 litry mleka w wyniku stresu. Z kolei badania na lochach pokazują [Curtis, 1981], że stres cieplny występujący u lochy tuż po zapłodnieniu może zredukować liczbę implantowanych zarodków o 30-40%.
Stres cieplny u kur
To problem, który pojawia się wtedy, gdy ptaki nie są w stanie poradzić sobie z nadmiarem ciepła, zwłaszcza w okresie letnim lub w źle wentylowanych kurnikach. Kury, w przeciwieństwie do ludzi, nie pocą się, więc oddawanie nadmiaru ciepła jest dla nich znacznie trudniejsze.
Robią to głównie przez przyspieszony oddech, unoszenie skrzydeł i ograniczanie aktywności. Gdy temperatura i wilgotność powietrza są zbyt wysokie, organizm kury zaczyna się „przegrzewać”, co szybko odbija się na jej kondycji. Ptaki jedzą mniej, piją więcej, są ospałe, a produkcja jaj wyraźnie spada. Zauważa się, że jaja bywają mniejsze, z cieńszą skorupą.
Długotrwały stres osłabia odporność, zwiększa podatność na choroby i może prowadzić do upadków. Dotyczy to zwłaszcza starszych lub cięższych osobników. W praktyce oznacza to realne straty dla hodowcy. Dlatego tak ważne jest zapewnienie kurom odpowiednich warunków: sprawnej wentylacji, dostępu do świeżej i chłodnej wody, zacienienia oraz ograniczenia dodatkowych źródeł ciepła.
Nawet proste działania, takie jak poprawa ruchu powietrza w kurniku, mogą znacząco zmniejszyć stres i poprawić dobrostan ptaków.
Metody ograniczania stresu cieplnego
Mimo, że nie mamy wpływu na przebieg pogody to możemy podjąć działania mające na celu poprawę dobrostanu zwierząt i ograniczania skutków stresu cieplnego. Z zakresu technologii metodami ograniczania SC jest m.in.:
- odpowiednia wentylacja,
- zraszanie,
- zamgławianie,
- chłodzenie kropelkowe,
- schładzanie podłoża i dachu.
Wszystkie metody związane z użyciem wody wiążą się nie tylko, z jej zwiększonym poborem, nawet do 20-30% w przypadku zraszania, ale również ze wzrostem wilgotności w obiektach inwentarskich, która może wywoływać choroby zwierząt. Nie mniej jednak należy pamiętać, że więcej problemów wynika z przegrzania zwierząt niż okresowej wilgotności w pomieszczeniach hodowlanych.
Jednym z najskuteczniejszych sposobów na uzyskanie odpowiedniej temperatury w oborach, chlewniach czy kurnikach jest wyposażenie budynków w prawidłowo działający system wentylacji.
Czym jest właściwa wentylacja?
Przez właściwą wentylację rozumiemy dostarczanie i przemieszczanie powietrza w niezbędnej ilości i z właściwą prędkością. Chodzi o to, żeby osiągnąć: pożądaną temperaturę, odpowiednią wilgotność, minimalne stężenie szkodliwych gazów. Odpowiednio dobrana wentylacja to również brak przeciągów, które mogą powodować np. choroby układu oddechowego zwierząt.
Należy pamiętać o tym, że jeżeli w obiektach inwentarskich zabraknie odpowiedniej ilości świeżego powietrza i nie odprowadzi się nadmiaru wilgoci, to wówczas zwierzęta nie będą w stanie, w pełni wykorzystać swojego potencjału genetycznego. Nawet jeżeli inne parametry hodowlane będą właściwe.
Nie ignorujmy problemu
Stres spowodowany ciepłem jest jednym z najpoważniejszych wyzwań współczesnego świata. Wpływa na zdrowie ludzi, dobrostan zwierząt oraz efektywność pracy i produkcji. Rozpoznanie zagrożeń i szybka reakcja pozwalają ograniczyć straty, poprawić komfort i zwiększyć bezpieczeństwo.
Dlatego znając problemy jakie generuje stres cieplny i straty, które powoduje, należy zadbać o jego wyeliminowanie. Lub przynajmniej zmniejszenie jego odczuwania przez zwierzęta. Metod obniżania temperatury jest dużo, a każda z nich warta bywa rozważenia. I choć inwestycje związane z chłodzeniem nie są tanie, to straty związane z przegrzaniem organizmu zwierząt są zdecydowanie większe.
